Doctoraalscriptie De vlasserij in 's-Gravendeel

Bijlage 17 Doctoraalscriptie "De vlasserij in 's-Gravendeel"

Bijlage 17 Woordenlijst(1)

Aangenomen werk	Werk verrichten tegen een bepaalde, tevoren overeengekomen prijs die per gemet of per schrank is vastgesteld.
Afval	Verzamelnaam voor de afvalproducten van alle bewerkingen. Hiertoe behoren bolkaf, scheven, lokken, snuit enzovoort.
Akkerwinde	Een veel in vlas voorkomende slingerplant.
Biesband	Bindtouw gevlochten uit biezen. Later vervangen door sisal.
Binder	Iemand die vlas bindt. Een bindapparaat.
Blauwbloei	Verzamelnaam voor alle blauwbloeiende rassen vlas.
Blauwroot	Vlas dat in een sloot of put onder modder is geroot en waarbij het lint blauwachtig van kleur is geworden. Andere naam voor modderroot of slootroot.
Bollen	Het huisje waarin het lijnzaad zich bevindt.
Bolkaf	De gebroken zaakhuisjes waarin het lijnzaad heeft gezeten.
Bollenbreken	Het kapot maken van de zaadknoppen om het zaad eruit te kunnen verwijderen.
Bollenbreker	Instrument waarmee de bollen worden gebroken.
Boot	Een bosje vlas van twee handvollen met een gewicht van ongeveer één kilo, zoals ze na het repelen werden gebonden om in de sloot te worden geroot.
Bos	Een samengebonden hoeveelheid vlas in gerepelde of gerote toestand.
Braak	Een machine waarin, tussen in elkaar grijpende tandrollen, de houtachtige stengel van de plant in kleine stukjes wordt gebroken.
Braken	De houtachtige stengels van het vlas met behulp van een braak breken.
Bunder	Andere naam voor hectare.
Dauwroot	De pectine tussen lint en stengel doen oplossen door schimmelbacteriën die tot ontwikkeling komen als het vlas op de grond wordt uitgespreid en aan de inwerking van mist, regen en zon wordt blootgesteld.
Dode harrel	Een verwelkingziekte waarbij de stengel geheel of gedeeltelijk afsterft en die gewoonlijk optreedt kort voordat het gewas rijp is.
Duivel	Een machine waarin de laatste bruikbare, korte vezels uit de scheven worden gehaald.
Gaar	Noemt men het vlas als het rotingsproces ver genoeg is voltrokken, de pectine zover is opgelost, dat lint en stro zich gemakkelijk van elkaar laten scheiden.
Gemet	Oude vlaktemaat, ongeveer 3/7 hectare.
Hand	Om de lengte van het vlas aan te geven drukt men zich uit in handen. Een hand is ongeveer tien centimeter.
Hekel	Plankje, bezet met spijkers waar het gezwingelde vlas door wordt getrokken, om knopen eruit te verwijderen.
Hok	De kegelvormige hokjes waarin het vlas na het roten wordt opgesteld om te drogen.
Houtpijp	Houten gedeelte van de vlasstengel.
Kafmolen	Molen waarin het zaad van kaf wordt gezuiverd.
Lijnzaad	Vlaszaad.
Lint	De geheel gezuiverde vezel, het eindproduct van de vlasbereiding.
Lokken	Afvalproduct van het zwingelen: korte en zwakke vezels die bij deze bewerking uit het vlas worden geslagen.
Lokkenboer	Iemand die lokken opkoopt om ze verder te zuiveren tot spinbaar lint.
Lokkenschudder	Onderdeel van de turbine, bestaande uit een voortdurend bewegend spijkerbed dat daardoor de scheven uit de lokken schudt.
Modderroot	Het roten onder modder. Zie blauwroot.
Monstersteen	Steen vlas die mee naar de markt werd genomen als monster van een partij vlas.
NAK	Nederlandse Algemene Keuringsdienst, een rijksdienst die de kwaliteit van het zaaizaad controleerde.
Opboten	Het binden van het vlas na het repelen.
Pectine	De slijmerige kleefstof waarmee het lint aan het stro zit gekleefd.
Perceel	Een stuk grond met vlas.
Plukken	Het rijpe vlas uit de grond trekken.
Repel	Een instrument bestaande uit een aantal dicht naast elkaar opgerichte ijzeren pinnen in een houten voetstuk dat men gebruikt bij het ontzaden van vlas.
Repelen	Met behulp van een repel de zaadknoppen van het vlas verwijderen.
Repelmachine	Machine voor het ontzaden van vlas.
Rigazaad	Andere naam voor het uit Rusland en de Baltische staten afkomstige tonnezaad.
Rolbraak	Een machine waarin de houtachtige stengel van het vlas tussen tandrollen gebroken wordt. Opvolger van de handbraak.
Roten	Het proces waarbij de pectine tussen vezel en stro van de vlasplant wordt opgelost.
Roterij	De plaats waar het vlas in water van ongeveer dertig graden wordt geroot.
Schelf	Een in de open lucht opgestapelde stapel vlas, om het tegen weersinvloeden te beschermen.
Scheven	De gebroken houtstengel van het vlas.
Schrank	Samengebonden hoeveelheid ongerepeld vlas met een omtrek van ongeveer 55 centimeter.
Slagzaad	Minderwaardig, niet volgroeid of voor de uitzaai afgekeurd lijnzaad, dat naar de olieslagerijen gaat.
Slootroot	Vlas in de sloot roten. Zie blauwroot.
Snuit	Afval van het hekelen en opmaken van het gezuiverde vlaslint.
Steen	Een in de top spits toelopende en in de voet breed uitlopende samengebonden bundel vlaslint, met (vroeger) het precieze gewicht van 2,82 kg.
Stofafzuiger	Installatie boven de zwingelturbine die het bij braken en zwingelen gevormde stof wegzuigt en naar een stofkamer dirigeert.
Stofkamer	Een afgetimmerde ruimte waarheen de afzuiging het stof dirigeert en waar de kleine vezeltjes in achterblijven terwijl de rest de lucht in gaat.
Strovlas	Vlas in gerepelde toestand. Ook vlasstro.
Tonbraak	Zie rolbraak.
Tonnezaad	Het vroeger algemeen als zaaizaad gebruikte Russische en Baltische lijnzaad, ook Rigazaad genoemd.
Turbine	Machine waarin het gerote vlas achter elkaar wordt gebraakt en gezwingeld. In de volksmond tribune of tribuun genoemd.
Vlasboer	Iemand die voor eigen rekening vlas teelt en bewerkt.
Vlasbrand	Ziekte voorkomend in vlas, veroorzaakt door een woekerzwam in de grond, waardoor de plant kleiner blijft en de blaadjes van onder af verdorren en afvallen.
Vlasser	Iemand die vlas bewerkt of laat bewerken.
Vlasroest	Een vlasziekte veroorzaakt door een zwam, waarbij bruinevlekken op de vezel ontstaan, die ook later op het lint zichtbaar zijn en waardoor het op die plaatsen zwak is.
Vlasserij	Teelt en bewerking van vlas. Bedrijf dat zich daarmee bezighoudt.
Vlasstro	Zie strovlas.
Warmwaterroot	Roten in warm water.
Witbloei	Witbloeiende vlassoort.
Zaaiviool	Instrument voor het zaaien van vlas.
Zaadbol	Huisje, boven aan de stengelvertakkingen, waarin het zaad zit.
Zaadmolen	Zie bollenbreker.
Zaaizaad	Zaad dat gebruikt wordt om verder te telen.
Zwingelbord	De opstaande plank met inkeping waarlangs men het vlas tegen de spanen houdt.
Zwingelen	De houtachtige delen uit het vlaslint verwijderen.
Zwingelkeet	Houten keet achter de boerderij waar ’s-winters het vlas gezwingeld werd.
Zwingelkooi	Klein schuurtje waarin men vroeger zwingelde.
Zwingelmolen	Een door een trapinstallatie of elektriciteit aangedreven wiel met tien tot twaalf plankjes (spanen), waarmee men het vlas van houtdeeltjes zuivert.
Zwingelspaan	De plankjes aan de molens die de scheven uit het lint slaan.

Spreekwoorden en gezegden (2)

't Is hier goed om vlas te zaaien	Wordt gezegd als in een gezelschap niemand spreekt.
Men kan van alle vlas geen goed garen spinnen	Alle hout is geen timmerhout.
Dat vlas is niet te spinnen	Daarmee is niets te beginnen.
Vlas(achtig) haar	Lichtblond haar.
Vlasbaard	Eerste baardharen; melkmuil.
Vlasblond	Een haarkleur als rijp vlas.
Iemand een vlassen baard aandoen	Iemand op schijnheilige wijze bedriegen.
Op iets vlassen	Er met gespannen verwachting, sterk verlangend begerig naar uitzien.
Blus de rokende vlaswiek niet uit (Jes. 42:3)	Doof de ijver niet waar die zich toont.
Iemand, iets over de hekel halen	Iemand, het op scherpe, onbarmhartige, vaak kwaadwillige wijze bespreken, beoordelen.
Met zijn gat op een hekel zittten	Ongedurig zijn, zich in een hachelijke toestand bevinden.

1. Brouwers, De vlasserij, 85-147

2. Van Dale, Groot woordenboek der Nederlandse Taal (’s-Gravenhage, 1976).